Tampi chim nakin tampi ttuan a ttha deuh

Saturday, January 22, 2011

Kan Buai Hnga Lo!



"Tt" le "tt" Hman A Tthabik Ko
Luke Sui Kung Ling, 6 December 1999

Laimi hi kan vantthatnak cu siangbawi te nih ca an rak kan tuahpiak hi a si. Asinain kan van chiatnak pakhat atu ah kan i remh a har ngai cang mi cu “tt”(th) cafang a tangdeh mi in an rak kan tuahpiak hi a si. Nihin ah ca kan ttial tikah “th” hi kan hmang kho lo. Vawlei cungah a hohmanh nih an hman lo mi alphabet Laimi lawng nih kan hman mi hi thil ttha a si maw? Micheu nih carel tikah t zon le th zon cu kan lung nih kan theih ko i a poi lo an ti. Catang niam le zaran caah a si kho maw? Cucaah “t” le “th” cu kan tthen hrimhrim a hau.

CACC rianttuannak biapi in an kalpi hlan (before 1995) cu Laica le a ttialning kong ah hlathlainak le soinak a um lem lo. Sihmansehlaw fimnak a san chin bantuk le nunphung le ca zong tthate in ngeih a herh zia hun theih hnu in Laica ttialning le Laica kong hi tthadeuh in hun ruah a si i “th” cafang kan hmankhawh lo mi kong hi biatak in hun ceih a si. Rangoon ah seminar an tuah i computer, type-writter, press hna ah “th” cafang ai ah fawi tein ttial khawhmi “tr” in kan hman lai an ti. Cu hnu in ca an hun ttial mi tete ah “th” caan ah “tr” an hun hmannak hi ka hmuh pah.

May, 1999 Hakha ka tlun lio ah CACC Culture & Literature Unit Sescretary Mr. Ttial Peng he kan i tong. Lai cafang “th” hi a tang deh in kan hman lai tiah kan ti tthan cang a ka ti. Siangbawi te nih an kan tuahpiak mi a si pin ah vawlei cung nih an ngeih/hman lo mi Laimi nih kan ca ah kan hman ahcun Laica aa theihnak (distinctiveness of Chin Literature) a si a ti. Thil hman a si ve ko. Asinain thlen le tharchuah a duh lo mi miphun (bu) pouh hi an tthang lo ti hi theih a hau. Laimi le Lairam hi vawlei cungah Singapore, Hong Kong hna bantuk in tthangcho ve cang usih law type-writter, computer hna kan tuahkhawh ve  ahcun a ttha ko. Sihmanhsehlaw kan sining hi ruat cio tuah hmanh u. Type-writter, computer le press hna ah “th” cafang tangdeh kan tuah kho maw?

Computer in zeitining tal in th (tangdeh in) kan hmankhawhnak a um hnga maw tiah tampi ka kawl ve i ka hneksak ve. Mirang alphabet in direct a tang dehkhawhnak cu ka hmu kho hrimhrim lo. Computer chungah Kawl cafang (Burmese Font) khumh (install) hmasa hnuah Kawl cafang i tangdeh (atmufu _rif) hi har ngaiin ka hman tikah cafang hme ahcun aa hmangkho (a tangzon taktak ahcun aa deh kho lo) nain cafang ngan (Capital letter) ahcun hmankhawh a si lo (a pengpi ah aa deh). Cupin ah th a tangdeh pawl cu catlang kan rin (underline kan tuah) tikah underline catlang nih a phenh tthan dih i  a tangdeh cu a fiang fawn hoi lo. Cucaah Mirang cafang zulh in computer, type-writter le press cafang pawl hi an tuahmi a si ko i a tangdeh cu aa hmangkho lo timi le a kalning a si lo ti hi a fiangbak mi a si ko. A tanglei i ttialchunh mi hi zoh hna hmanh.

“Thial, Thhial, Thhal, Thhiangthhunh, Thhenh, etc.” (Cafang ngan ah tangdeh kan hmuhning)

“thial, thhial, thhal, thhiangthunh, thhenh, etc.” (Cafang hme ah tangdeh kan hmuhning)

“Thial, Thhial, Thhal, thhiangthhunh, thhenh, thap, etc.” (Underlined catlang ah tangdeh kan hmuhning
  
Note: Laimi nih kan hmanbik mi Type-writter chinchin cu zeitihmanh in dehkhawh a si lo.

Lai Christian Fellowship (Singapore) Kum 3 Tlinnak Magazine chuahding in editing section kan ceih lio ah hin kan i harh ngai. Hi magazine ah hin “th” tangdeh hi kan tuahkhawh lo caah biahmaitthi ah a konglam kan ttial lai i “tt” in kan ttial lai tiah editor min in ka chuahpi i an duh hrimhrim lo. Kan lung in tt zon pouhpouh cu automatic in kan theih ko cang caah le Ca a remh, a tuahtu bu zong kan si lo an ti i an duh lo. Laimi nih kan hman/theih rih lo mi a si caah introduce tuah a ttha lai lo an ti rumro. Zeicahdah a thar introduce tuah kan duh lo? “T” le “tt” cu aw dang veve in kan chuah ttung i cafang aa khah/lawh ttung ah zeidah dannak a um kun? Laimi nih a aw kan chuah tikah siseh, a sullam kan lak tikah siseh aa dang rumro ko mi cu aa khat in ttial cu Ca (Literature) kilning a si lai maw? Cucaah dannak cu a um hrimhrim awk a si. Tt le tr le thr hna kan duh lo pinah a tangdeh zong kan hmankhawh lo caah a cung deh tal, a phei rin tal, a dangdang hmelhchunhnak pakhat tal kan hmankhawh mi a um maw ti hi ruah a hau. (Eg. T’ial, t’hal, t’hial, t’hiangt’hunh, t’henh, etc tiah a cungdeh hi kan hman ah a ttha maw?).  A dang hmanmi le kan ngeih ttung lo ah zeicahdah “tt” hman hi kan duh lo? A poi ngaingai.

Cucaah kei cu Laimi nih computer le type-writter hna ah “th” tangdeh kan tuahkhawh hlan pouh cu “tt” tiah hman zungzal ding hi ka duh ko. LCF Kumthum Tlinnak magazine cu “th” tangdeh in chuah ding in biachah a si caah hi tangdeh ruangah hin caan let 2 in kan pek i a poi ngai. Hi caan hi ka pam ter tuk. “Tt” tiah computer ah direct in ttial in a fawituk komi cu print kan tuah hnuah pakhat hnu pakhat in ball pen in a tang cu kan deh tthan dih. Cucaah kan ca ah a si kho lo mi le a tthalo mi, kan context he aa kaih lo mi, caan tamtuk a la mi rian hna hi kan hrial awk a si. A fawi mi le a rang mi kan i lakawk a si cang. A tangdeh hau lo in “tt” tiah vun ttial cu a fawi tuk. A aw “thhi” tiah vunchuah zong a har lo. A harmi cu th kan ti ttung i a tang kan dehkhawh lomi tu hi a si. Zeicahdah thilhar le a si kho lo mi cu i lak kan duh/timh tthiam rih! Kan holh le kan ca hi a tling, a ttha, aa dawh, a hman mi si kan duh ahcun zapi nih hmanmi hi i lak ve in upgrade (moderate, modernize) tuah a hau.

“Siangbawite nih a tangdeh lo in th (tangdeh mi) cafang zaka ah pakhatkhat rak kan tuahpiak hna sehlaw cu kan buai hnga lo mu!”

---

Note:  Cattialtu nih “ th ” can  ah “ tt ” in hman hi a tthabik ko tiah ka ruah caah hi article ahhin “ tt ” hi ka hun hmannak a si.

A hmanning hitin a ttha lai. Catlangpi (Title) ah cafang ngan (Capital letter) lawngte in ttial tikah "TT" tiah kan ttial lai. Cattial mi chung i catlang a thawknak he aa ton tikah "Tt" tiah kan ttial lai. Catlang chung ah a um ahcun "tt" tiah kan ttial lai. Zohchunhnak:

-TTHA TEIN TTIAL TUAH (Title ttial tik)
-Ttha tein ttial law kan fiang ko lai (Catlang thawknak le a chung ah)
-Na cauk ttha tein tthen/tthial tuah (Catlang chung ah) 

Min ttial tikah: Ttha Hlei Ttial, Par Ttha Iang, Ttial Lian Mang, Thawng T tibantuk in a si lai.

Friday, January 21, 2011

Lai Min Ttialning le Identity



CHIN NAMING SYSTEM AND IDENTITY
.
Chin Min

Lai min ttialning kong ah a hram in vun ruat tuah usih. Laimi hi Ca (Literature) kan ngeih hlan in kan ngeih hnu kum zeimawzat (1965 tiang?) chung mirang nih an rak kan umpi mi kan si. Uknak lei in British mirang nih an kan umpi. Biaknak lei in America mirang nih an kan um pi. Uknak lei in British nih an kan umpi lio ah biaknak lei siangbawi hna an phan ve. Lairam le Lai miphun tthanchonak ca ah a phunphun in rian an rak ttuan. Zeidang cu chim ti lo in Ca an kan tuahpiaknak kong tu ruat colh ko usih.

Uknak lei in British mirang nih an kan phak lio ah Ca kan rak ngei lo. Biaknak lei siangbawite an phak hlan ah uknak lei upa nih Laica an rak kan tuah piak. Cu uknak lei in tuahmi Laica cung ah cun siangbawite nih tlamtling deuh in an kan tuahpiak tthan. Culio caan in nihin ni tiang Laimi nih kan min kan ttialning cu atu i zapi nih kan ttial cioning hi a si. Atu kan ttial cio ning hi kan identity ah a dir cang mi a si. A kan hruaitu le kan ca ah rian a kan ttuanpiaktu mirang hna nih nan min ttialning hi a tthalo, hmailei international documentation ah harnak a um lai, tbt. zong  an rak ti hna lo i a si lai. Zeicahtiah min ttialning cu mah le sining le duhning in isak cio le sullam a ngei cio mi a si kha an rak hmuh piak hna ca ah a si lai. Cun ruah awk a simi cu anmah mirang zong an holh umtuning in an min an ttial tikah komh awk hnga hnga a simi lawng an komh i komh awk hnga lo pawl kha komh lo in an ttial ve. Atang hi zohchunh hmanh usih.

1)     Clark Sundar, Alan Harkness, Raymond Edward Brown, Charles Marshall Kraft, tbt. hi an min ttialmi an si.
     Clarksundar, Alanharkness, Raymondedwardbrown,  Charlesmarshallkraft, tiah an ttial lo.
2)     Lian Thawng, Sang Uk Mang, Za Hlei Cung Thawng tbt. in ttial ve ding kan si ko. Lianthawng, Sangukmang, Zahleicungthawng, tbt. in ttialding a si lo. Zeicahtiah mirang zong hitin an ttial ve lo. [Zohchunh: Clarksundar, Alanharkness, Raymondedwardbrown, Charlesmarshallkraft, tiah an ttial ve lo].

Salai Van Lian Thang nih America hruaitu upa pawl an min ttialning in a ttialmi pawl zoh tikah a cung ttialmi bantuk hi a si ko. Komh lo awk hnga minfang pawl an tthen i an min an ttial ko.
Mizoram hruaitu upa pawl an min zong a hun ttial i anmah Mizo nih India, Sri Lanka le Bangladesh min ttialning icawn in an rak ilak ve cang ca ah anmah ca ah aa dawh i a ttha ngai ko. Amah cattialtu pumpak zong 1988 hnu a tlanval kate in nihin tiang Mizoram ah a ummi a si i hitin aa dawhnak a hmuhkhawh zong hi a lamte a si ve ko. Lai Forum ah 16 January 2011 a cattial mi ah tling tein relkhawh a si.

Peh in Laimin kan ttial tikah harnak le laklawhnak a um. Kan min sullam a ngei ti lo. Kan min sakhnawh chan sullam zong a tlau. A rel zong aa rel kho colh ti lo. Vowel he aa pehmi min hna lebang cu a sullam ning in a tlau, a pingpi ah a chuak. Zohchunh: Zaathang chung pa Chan Awi cu a phun telh chih in a min ttial tikah “Chanawi Zaathang” a si. “Chanawi” hi “Cha-nawi”, or “Chan-awi” tiah zeideuh dah a min auhning awchuah a si ti theih a har. Laklawhnak ngai a si rihmi cu a min donghnak ah “i” aa tel caah Mizo nu a si tiah ruah khawh a si fawn. Zeicahtiah Mizo nu an min ttialning he aa khah ca ah. Sihmanhsehlaw, hi min ngeitu hi “pa” a si fawn. Hi bantuk hin harnak le laklawhnak a um hi al awk a ttha lo. Hi bantuk hin Chumawi, Sangawi, Lalawi, Hrangawi, Lianuk, Hranguk, Ttialawi, Thlaawr (Thlaor), Cungawr (Cungor), Zaiang, Sungeng, Ttialiang, tbt. hna zong hi Laimin ah a fiang kho lo. Sihmanhsehlaw Chum Awi, Sang Awi, Lal Awi, Hrang Awi, Lian Uk, Hrang Uk, Ttial Awi, Thla Awr (Thla Or), Cung Awr (Cung Or), Zai Iang, Sung Eng, Ttial Iang, tbt. in ttial tawnning te hi a fiang pup ko i zeitluk in dah a tthat!!!

Micheu nih phunmin kan ittial chih cang ca ah mah kong lawng hi ruahding a um. Kan  hmang lai maw, a hnu ah maw kan chiah lai a hmai ah, ti pawl. Sakmin tling hnu ah apeh in ttial a remcang bik ko lai. Sang Uk Cung Hlawnceu tiah. Sangukcung Hlawnceu tiah ttial lo in. Cubelte Hlawnceu Sang Uk Cung , Hlawnceu Sangukcung tiah ahmai bik ah a chia na, a hnubik ah a chia na in kan icawhhnuk ding a si lo. Cupin ah Sangukcung Hlawnceu tiah kan ttial ahcun cattial phung/mit in kan zoh tikah phun min le sak min theihkhawh a si ti lo. Thleidan khawh a si ti lo.  Minfang an pahnih hin phun, thilri, thilnung min ah ruah an si. Micheu nih phun min tham cu theihcia (understood) pei a si ko cu ti a si ttheu. Miphun dang cu chim lo, Laimi chung hmanh ah hin kan phun min kan ithei dih cio lo ti kha ruah le theih a hau. Zapi deuh in theihmi tham cu Hlawnceu, Zaathang, Khenglawt, Cinzah hna lawng pei a si ko cu! Hi hna hmanh hi a theilo mi kan um rih ti hi theih a hau. Cucaah kan sakmin le kan phunmin hna hi atu micheu nan ttialning hin cun a fiang kho ti lo. Theihkhawh a silonak a ruang pakhat rih cu phunmin hi hmai ah a ttial hmasa mi le hnubik ah a ttialmi um a si rih kan timi hi a si. Zohchunh:

(1) Mangthawng Khithleng, Teikham Hlawnri, Pengcunglian Lianching
      Mah ah hin a hnu ta maw phunmin a si a hmai ta dah ti a fiang ti lo.
(2) Mang Thawng Khithleng, Tei Kham Hlawnri, Peng Cung Lian Lianching
       Mah ah hin a hnubik pawl (Khithleng, Hlawnri, Lianching) hna hi phunmin  an si tiah ruah a si i theihkhawh colh a si.

Phun min hi cafang ngan in ttialding a si lo. Zch: Sen Thang, Zo Phei, Ma Ra, Lau Tu, Hlawn Ceu, Kheng Lawt, Zaa Thang, tbt. in phun (clan) min ttialding a si lo. Senthang, Zophei, Mara, Lautu, Hlawnceu, Khenglawt, Zaathang, tbt. in ttial ding a si. Hihi minung min ttialning le phun (clan) min ttialning aa dannak a si. Cucaah minung min ttialning le phunmin ttialning hi thleidan khawh ngai a hau. Culo ahcun micheu kan cattial mi ah minung kan min le kan phun min a fiang kho ti lo. Hi bantuk hin Laimi kan min ttialning hi thliri min bantuk sawhsawh ah cheukhat a can cang mi le can aa tim rih mi pawl kong ah sia a rem lo ngai i lung a fak ko.

Micheu nih vowel he aa pehmi min pawl cu a karlak punctuation hyphen ( – ) chiah ding a si an ti. Hyphen chiah hau lo in kan ttial tawn ning in a tliangpup mi a si ko. Cucaah peh in min ttial nih harnak le laklawhnak lawng a kan pek. Hipin ah peh in ttialmi Zch: Bawi Za Rung cu Bawizarung, Za Iang Hnem cu Zaianghnem tiah ttial tikah mirang ram sining in kan lak tikah First name, Middle name, Last name a um kho ti lo. Min pumpaluk in First name ah a cang. First name lawng a ngei i Last name le Middle name a ngei tilo mi ah a cang. Sihmanhsehlaw Bawi Za Rung min hi (First name: Bawi, Middle name: Za, Last name: Rung) in ttialkhawh a si i a min a tluang ko. Hi bantuk in Za Iang Hnem zong a min a tluang ve ko. Min fanghnih lawng a ngeimi Zch: Bawi Thawng, Lian Ling, tbt. zong First name le Last name in a si kho. Mirang ram ah Middle name ngeih lo a poi fawn lo.

Hi bantuk in kan min ttialning te mirang an min ttialning system ah a lut kho ngai ko mi kha rawklak le tlaulak in tuah ding a si lo. Ruah awk pakhat a um mi tu cu mirang ram ah an min sakning le ttialning system bantuk in Last/Faminly name or Surname chungkhar pakhat nih aakhat in nan ngei/tuah dih lai. Kan ram system a si ca ah nan min sakning le ttialning, auhning nan thlen dih lai ti a si bel ahcun phundang a si. Kan rammi nan si cang ca ah kan system nan zulh a hau tiah mirang ram ummi vialte an nin ti hna ahcun thlen a hau mi a si. Zeitittha tiding lawng a si ko hnga. Min ttialning in kan identity kan idan hnu cun hmailei chanhnih thum ah kan thinlung zong kan idang te khomi a si. Sihmanhsehlaw, cuti i tinak a um lo ahcun Laimi kan sinak a langhtertu, kan identity fiang ngai in a langhter mi kan min ttialning hi ramchung ramleng Laimi vialte ikhah dih awk kan si ko. Kan idan awk a si lo.

Acung chim bantuk in cozah bia he pehtlai in kan ikhah khawhlonak caan a phak taktak ahcun ramchung Laimi le ramdang um Laimi kan min ttialning kan idan hau teding in a um. Thil sining taktak (Practical reality) in kan ruah/zoh ahcun ramdang ah a um cang i an rammi sinak a ngei cangmi cu chuahkehnak in Laimi kan si ko bu ah Laimi kan kan si ve ti lo. Cubantuk dirhmun kan phak sual ahcun zeitittha! Cubantuk dirhmun kan silo chung poah cu kan pale chan, mirang chan in nihin tiang kan ttial tawn ning tein hmanding kan si ko. Indian base name writing system a simi India, Sri Lanka le Bangladesh pawl min ttialning cun kan ti pi sawh hlah u! Acung i kan langhter cang bantuk khin mirang min ttialning zong ah tulio Lai min ttialning he kan ikhat ko. Chim duhmi cu vawlei pumpi min ttialning he kalh in kan Lai min ttialning hi harnak a um lo.

Chin Identity

Kan min sakning system kong ah tuanbia a hram lei pil deuh hmanh usih. Kawlram chung um miphun pawl tuanbia kan zoh tikah Burman, Karen, Karenni, Pa’O le Shan pawl hi China-Tibet le Mongolia region in a rami an si. Mon pawl hi Cambodia Khmar in rat dawh an si [Ref. Karen Human Right Group: “Understanding Burma”]. Laimi zong China-Tibet, Mongolia region in a rami kan si ve tiah ka pom. Internet chung i source cheukhat an ttialmi hi ka pom. Cucaah kan tuanbia a hram in a ratning hoih in kan zoh tikah atu lio i kan min kan ttialning te hi hlanpi in kan rak ngeihmi, kan original a si. Cu kan original cu kan thlau ding le kan thlen ding a si lo. A tthadeuh tu in kan remh/chap awk a si. Kawlram chung miphun dang pawl he kan min kan ttialning aa lawh zong hi kan hrampi kan ratnak aa khat mi kan si ca ah a si ti hi pom awk ttha thil kalning a si.
Cucaah Chin kan si ah, Bamar an si ah, Karen, Karenni, Kachin an si ah kan min ttialning kan ikhah hi kan hram aa khatmi kan si ca ah a si. Kawlmi kan huat hna ruang men ah kan min ttialning identiy thlen timh ding a si lo. Kawlmi uknak ah a ummi kan si ca ah an nawl kan icawn mi a si lo. An kan hnek i kan icawn chommi zong a si lo. A hramthawk tein rak hman mi min ttialning system a si ve. Cucaah a hramthawk tein kan ngeih ve mi kan identity a si. Tibet-Mongolia-China lio i (k)an rak ngeih cangmi kha nihin tiang ngeihpeng mi a si. Asia mi tamdeuh pi nih (China, Tibet, Mongolia, Korea, Hong Kong, Japan, etc.) pupa chan in min ttialning aa lo in kan hman cangmi kan min ttialning system a si bantuk in kilven ding le fehter chin ding tu a si.

India, Sri Lanka, Bangladesh pawl hi an origin Indus in a si tiah ka ruah. Cucaah Arab lei he aa naihmi an si i an min ttialning zong Arab he an ilo deuh lai tiah ka ruah. Thaimi hi an ratnak China lei in Tai Yuan le Tai Lao  hrinsor in Thairam chaklei le thlanglei ah a rak phan mi an si. Tai Lao pawl hi tulio Laos ram i Laos le Burma i Shan pawl khi an si ve. Cu chan lio chawlet (merchants) pawl tampi an rak lut. Umnak nawl an pek hna. Cuticun India lei in Hindu influence nih a tei hna ca ah an culture zong Hindu culture nih a khuh hna i atu i Thai culture ah a hung cang tiah Wikipedia nih a ttial. Kum 1350 hrawng ah khuapi-ram  (city-states) minthang Ayuthaya ti a si i India khua Ayadhya min chuankhan in sakmi a si. A tuahtu Ramathibodi ti a si. Tuandeuh an sawbua (chiefdoms) pawl min ah Sri Saccanalai le Supanburi an itel. Hi vialte nih a langhter mi cu Thai hi culturally Indian influence mi an si ti hi a si. Cucaah an cattial le an min ttialning ah Chin, Kachin, Karen, Shan, Bamar pawl he an idannak hi si dawh a si. China-Mongolia lei in a rami an si ve ko nanin. Chin, Kachin, Karen, … pawl he kan origin kan ikhat ko nain India Hindu influence he an rak si i atu ah India le Sri Lanka base Buddhism influence in an um a si ca ah an cattial le an min ttialning ah kan idan hi sidawh a si. Kawlmi zong Sri Lanka le India Buddhism a lami an si ve ko nain nunphung in (culture) influence a tuah chih hna lo tiah ruah ttha ngai a si. Cucaah Thai bantuk in India, Sri Lanka min ttialning ilak lo in China lei in an ratpi mi kha an zulh ca ah atu an min ttialning khi si dawh bik a si.

Bialam a vun i peh ca ah tlawmpal vun pial rih ning law: Kawlmi hi huathlorh in kan huat hna awk a si lo. Minung an sinak basic value (element), kanmah bantuk minung an si ve nak kha zoh/hmuh ding a si. Minung poah minung sinak in kan izoh dih a hau. Cucu universal human value le human rights basic concept a si ko lo maw! Kan duhlo ding le kan huatmi cu politics lawng a si. Huatnak thinlung he politics tlamtlinh le hmuhkhawh a si lai lo. Hmuh hmanh ah a fek lomi le a tling lomi a si lai. Zeibantuk rian paoh ah (Political, religious, economic, social) huatnak, zumhlonak thinlung le mit in kan izoh chung poah cu duhmi hmuhkhawh a si lai lo. Basic level ah remnak, hmuhthiamnak a um hnu lawng ah second level a simi politics, social, economic rian pawl ttuantti khawh le duhmi ihal khawh le ipek khawh hnu lawng ah hmuh a si lai.

Kan bia ah kir tthan uish law: Atu i min nan kan ttialpi hnik ning hi cu Indian base a si tiah ka ruah ko. Cucu India, Sri Lanka, Bangladesh nih an hman bik. Mizoram hi India le Bangladesh he aa naih deuhmi an si ca ah Ca an rak tuah thawkka hrawng in an system rak ilak ve dawh in ka ruah hna. Anmah Mizo lawng nih an ilak i Chin he aa pehtlai in Tiddim le Tonzang he aa tlaimi India ram ummi hna zong nih an hmang lo tiah ka ruah. India he aa naihmi Kuki le Thado zong nih Mizoram ttialning hi an ilak ve lo in ka ruah. Anmah India ramchung lila zong ah Naga zong nih an ilak lo.
Zch:

1. Van Bawi, Van Thawng Hnin, Van Biak Thawng Lian
2. Vanbawi, Vanthawnghnin, Vanbiakthawnglian

No. 1 le No. 2 hi zoh veve tuah usih. No. 1-nak i min pawl nih hin First name, Last name, Middle name an ngei kho. Van Bawi tu hi Middle name a ngei lai lo. Middle name ngeih lo kha a poi lomi a si. No. 2-nak i min pawl hi a zate in minkhat lawng ah a dir cang i First name, Last name, Middle name zeitindah kan tuah lai? Asilo ah First name ah kan chiah ahcun Last name le Middle name a um ti lai lo. Hitin a umtuning a si ca ah atu nan kan tipi hnik ning hi a fiang lo ngaingai. A buaibai chin lei ko a lo!

Hi a cung harnak hi, nan kan thlenpi hnikning zulh in, tei/tuahnak lam pakhat, a si kho mi a si tiah ka ruahmi a um ve. Cucu Chinmi vialte nih minfang pahnih cio lawng kan isak lai i pakhat cu sakmin a si lai i adang pakhat cu phunmin a si lai. Hi ah hin atu nan tining hi a lut kho. Hihi tamdeuh nih kan pomkhawh ahcun Chin dihlak ikomhnak le identity a si ca ah kan zulh cio ding a si.  Cutining a si ahcun a cung i No. 2nak min pawl khi Vanbawi Cinzah, Vanthawnghnin Zaathang, Vanbiakthawnglian Hlawnceu tbt. in a kal hnga. First name le Last name lawng kan ngei dih hnga i Middle name ngeih a um kho ti lai lo. Zeicahtiah minfang nan komh dih ca ah. Hining hi Chin dihlak nih kan cohlang kho lai maw? A ngaingai ti ahcun phunmin ittial chih hi phunpi deuh lawng nih tutiang ahcun hman a si. Phun tenau pawl nih hman a um lem lo. A hmang mi le a hmang lomi, a hmang duhmi le a hmang duhlo mi percentage (%) zeizat cio dah kan si hnga?

Cun hi kong hi Thantlang, Haka, Falam base lawng in ruahding a si lo. Kuki, Thado, Tedim, Tonzang, Zo, Matu, Mindat, … kan dihlak huap in ruah ding a si. Thantlang le Haka lawng deuh nih hi kong hi kan buai deuh mi a si sual maw? An min zong Thantlang-Haka micheu nih Mizo ttialning icawn bang hin an ttial ve maw? Kan hawile an buai ve maw? Kanmah lawng nih kan buaipi mi a si ahcun ruah ngai hau a si lai.

Mizo upat le thangtthat an tlaknak tampi lakah pakhat a si ve tiah ka ruahmi cu an min ttialning hi a si. A hram cu Indian base system an ilak tiah ka zumh hna nak ka chim cang. Ka palh kho. Sinain pa min ah “a” le nu min ah “i” an ithlak mi te hi an system a tthatuk ka ti. An min relnak in nu le pa an si theihcolh an si. An phunmin an ttial chih tik zong ah an sakmin ah nu an sinak “i” le pa an sinak “a” kha an chiah ca ah phunmin le sakmin thleidan khawh colh a si. Palhnak a um kho lo. Kannih atu i micheu nih nan kan ttialpi ning hi zoh ve tuah usih! Zch: Vanbawi Cinzah, Vanthawnghnin Zaathang, Vanbiakthawnglian Hlawnceu. Phunmin le sakmin aa thleidang kho ti lo. Chin a silo mi, Chin mi context a theilo mi midang le ramdang mi mit in zoh tikah min ngeitu hi nu a si le pa a si zong aa thei kho lo. A phunmin le a min taktak sakmin zong zei deuh dah a si ti aa thei kho lo.

Vawlei cung miphun vialte an min le an i ttialning in theihkhawh ngai an si.

(1) Tuluk, Taiwan, Hong Kong, Korea, Japan le Kawl pawl phu;
(2) India, Bangladesh, Sri Lanka le Thai pawl phu,
(3) Zurope ram hna le North America phu,
(4) Africa Negro minak pawl phu le South America phu,

An min ttialning a tlangpi in an idanning theihkhawh ngai a si. Hi bantuk in Chin mi dihlak zong kan min kan isak ning le kan i ttialning hin kan itheih ve awk a si. Mui kan ihmuh lo bu le kan konglam kan itheih cia lo buin internet chung i min kan hmuh cangka in Laimi a si tiah min in itheih khawhawk kan si. Cuca-ah kan Laimi sinak Identity kan ratnak hram in kan ngeihmi kan thlaulonak le a umpengnak sullam a si lai. Min ttialning identity tal nih a kan komh ve lo ahcun Chinmi ikomhnak (unity) a lam a hla rih ko lai.

Note: Mah cathluan ah hin Chin = Lai in ruah le ttial a si.

Luke Sui Kung Ling
January 2011


Lai Min Ttialning

LAIMIN TTIALNING

Min hi “Sinak/sining” (Identity) langhternak fawibik a si. Minung le miphun identity langhternak le humhhak kilvennak hi a lam tampi a um. Tch., ah nunphung, holh le ca, min, puai le lam, hni le puan, tbt. Hi hna lak ah hin min isakning le ittialning hi a biapi bik hmanh a si tiah ka ruah. Zeicahtiah, min hi thil pakhat khat a sining kan theihnak, kan tthen khawhnak, kan hngalhkhawhnak hmasabik a si zungzal.

Laimi kan min ttialning hi hmuh le rel cangka in a fiang colh mi a si. Kan min fang kan hnakhaw nih a theih cangka in nu min le pa min zong a tliang colh, a fiang colh mi a si. Hlan in Lai min kan ttial tawnning le atu lio mi cheukhat nih min ittialning a tanglei ah hin ka hun langh ter. Tulio micheu nih ttialning hi “Ttial tawnlo ning” tiah a tlang ka pek i rel cio tuah u. Voikhat relnak in theih an har ngai. Tch. ah Zaathangchung pa Chan Awi cu a phun he a min ttial tikah “Chanawi Zaathang” a si. “Chanawi” hi “Cha-nawi”, asilo ah “Chan-awi” tiah zeideuh dah a min auhning awchuah a si ti theih a har. A donghnak ah “i” aa tel caah Mizo nu a si tiah ruah khawh a si fawn. Sihmanhsehlaw, hi min ngeitu hi “pa” bak a si fawn. Hi bantuk hin harnak le laklawhnak a um hi al awk a ttha lo. Hi bantuk hin Chumawi, Sangawi, Lalawi, Hrangawi, Lianuk, Hranguk, Ttialawi, Thlaawr (Thlaor), Cungawr (Cungor), Zaiang, Sungeng, Sungiang, tbt. hna zong hi Laimin ah a fiang kho lo. Sihmanhsehlaw Chum Awi, Sang Awi, Lal Awi, Hrang Awi, Lian Uk, Hrang Uk, Ttial Awi, Thla Awr (Thla Or), Cung Awr (Cung Or), Zai Iang, Sung Eng, Sung Iang, tbt. in ttial tawnning te hi a fiang pup ko i zeitluk in dah a tthat!!!

I. Minfang lawngin

Ttial tawn ning:

Pa: Chan Awi, Thla Awr, Za Thawng Lian, Van Za Bawi Mang,

Nu: Ngun Zi, Sung Iang, Ngun Ttha Iang, Sui Za Iang Hnem

Ttial tawn lo ning:

Pa: Chanawi, Thlaawr, Zathawnglian, Vanzabawimang

Nu: Ngunzi, Sungiang, Nguntthaiang, Suizaianghnem

II. Bible min ilak tikah

Ttial tawn ning:

Pa: Solomon Chan Awi, Andrew Thla Awr, Peter Za Thawng Lian, Job Van Za Bawi Mang

Nu: Elizabeth Ngun Zi, Rebecca Sung Iang, Esther Ngun Ttha Iang, Ruth Sui Za Iang Hnem

Ttial tawn lo ning:

Pa: Solomon Chanawi, Andrew Thlaawr, Peter Zathawnglian, Job Vanzabawimang

Nu: Elizabeth Ngunzi, Rebecca Sungiang, Esther Nguntthaiang, Ruth Suizaianghnem

III. Chngkhar/Phun min ilak tikah

Ttial tawn ning:

Pa: Chan Awi Zathang, Thla Awr Cinzah, Za Thawng Lian Hlawnceu, Van Za Bawi Mang Khenglawt

Nu: Ngun Zi Zathang, Sung Iang Cinzah, Ngun Ttha Iang Hlawnceu, Sui Za Iang Hnem Khenglawt

Ttial tawn lo ning:

Pa: Chanawi Zathang, Thlaawr Cinzah, Zathawnglian Hlawnceu, Vanzabawimang Khenglawt

Nu: Ngunzi Zathang, Sungiang Cinzah, Nguntthaiang Hlawnceu, Suizaianghnem Khenglawt

IV. Bible min he Chungkhar min he ilak tikah

Ttial tawn ning:

Pa: Solomon Chan Awi Zathang, Andrew Thla Awr Cinzah, Peter Za Thawng Lian Hlawnceu, Job Van Za Bawi Mang Khenglawt

Nu: Elizabeth Ngun Zi Zathang, Rebecca Sung Iang Cinzah, Esther Ngun Ttha Iang Hlawnceu, Ruth Sui Za Iang Hnem Khenglawt

Ttial tawn lo ning:

Pa: Solomon Chanawi Zathang, Andrew Thlaawr Cinzah, Peter Zathawnglian Hlawnceu, Job Vanzabawimang Khenglawt

Nu: Elizabeth Ngunzi Zathang, Rebecca Sungiang Cinzah, Esther Nguntthaiang Hlawnceu, Ruth Suizaianghnem Khenglawt

V. Fa min in min ittial tikah

A hmanmi: Chan Awi pa, Za Thawng Lian pa, Ngun Zi nu, Sui Za Iang Hnem nu

A hmanlo mi: Chan Awi Pa, Za Thawng Lian Pa, Ngun Zi Nu, Sui Za Iang Hnem Nu.

Hika zon ah “Pa” le “Nu” hi cafang ngan in ttialding an si lo. Hi ti “P” le “N” a ngan in ttial ahcun “Chan Awi Pa” ningpi hin min a si tinak a si. Min fang hna hi cafang ngan in thawk a si i nu le pa sinak (common gender) tu cu cafang hme in “pa”, “nu” tiah tial ding a si.

[Theihawk: "Pa" le "Nu" tiah cafang ngan in "P" le "N" hman cu minung min a si ti lo. Minung min ai ah hman a si lo. Kan biakmi Pathian le Khuazingnu min ai-awh lawng ah hman a si. Abik in Krihfa mi nih kan biakmi Pathian min kan ttial tikah Pathian, Amah, kan Pa Pathian tiah kan hman. Cafang hme in pathian, amah, kan pa pathian, tiah kan ttial ahcun khuachia min le minung, thilri min tluk men lawng a si.]

Cun, Chanawipa, Zathawnglianpa, Ngunzinu, Suizaianghnemnu ti zong in pehdih in ttial ding a si lo. Hitin kan ttial ahcun phunmin, hmun le ram min bantuk ah ruah a si. Zch: Zaathang, Hlawnceu, Bawipatlang, tbt in. Mizo ttialning in kan zoh tik zong ah pumpak min in hmuh a si. Cucaah Mizo ttialning kan icawn ve ahcun min ngeitu Chanawi, Zathawnglian, Ngunzi, Suizaianghnem hna i an pa le an nu sinak a langhnak "pa" le "nu" khi tthen in ttialding in ka ruah.

Cun fale dawtnak min in ittial tikah:

A hmanmi: Chanchan pa, Lianlian pa, Ukza pa, Thawngttha nu, Sisi nu, tbt.

A hmanlo mi: Chanchanpa, Lianlianpa, Ukzapa, Thawngtthanu, Sisinu, tbt. in peh lo ding. Chanchan Pa, Lianlian Pa, Uk Za Pa, Thawng Ttha Nu, Sisi Nu tbt. in "P" le "N" hna cafang ngan in ttial lo ding.

Cun Chan Chan Pa, Lian Lian Pa, Uk Za Pa, Thawng Ttha Nu, Si Si Nu, tbt. in ttialding zong a si lo. Hitin ttial ahcun Tch: "Chan Chan Pa", "Lian Lian Pa" ningpi hin sakmin pumpi ah ruah a si cang.

Note:

1. Fale min in ittial hi zapi biaruahnak le zapi sin cattialnak ah hmanding a si lo. Kan min pum in ttialding a si. Zapi sin cattial tikah kan hmanmi kan min kha atu le tu thlen ding zong a si lo.

2. Hawikom i auhnak Kawicung, Pahnin, Lianlian, Suite, Nawnku, tbt. zong zapi sin ca thlah/ttial tikah hman lo le telh lo a ttha. Hman lo ding zong a si ko. Hitin kan hman ahcun zapi/group upat lo a si i hruh kan co fawn lai.

3. Ka kawi ttha, ka upa, ka nau pa, ka tu pa, ka tu nu, tbt. zong hman lo ding a si (zapi huap in “ka” can ah “kan” hman ttung lo ahcun).

Hi bantuk pawl hi cu mah le pumpak cio, mah le address (ID) cio ah ikuat tikah hman ding a si. Mah bantuk pumpak cakuat le i biakchonhnak ahcun minfak zong hman a ttha lem ve lo.

L Sui Kung Ling

2008